Most

Litografia Most (Pejzaż z mostem, Samobójcy na moście) to przykład pejzażu uzupełnionego sztafażem, posiadającego wymowę symboliczną, który reprezentuje wczesny etap twórczości Leopolda Gottlieba. Pozioma kompozycja w pełni podporządkowana jest mocnej, diagonalnej linii tytułowego mostu, wykreślonych zgodnie z prawidłami perspektywy zbieżnej ku głębi przedstawienia. Choć pozornie o nieskończonej głębi, w rzeczywistości jest obrazem nieuniknionego kresu. Elementy krajobrazu i postacie ludzkie są nierozerwalnie splecione i wspólnie wyrażają jeden emocjonalny nastrój melancholijnej, nieuniknionej schyłkowości, wpisując się w nurt modernistycznego panpsychizmu: kształt i układ sylwetek na moście powtórzone są przez chmury na niebie, a bezlistne drzewa na horyzoncie, ich odbicia w tafli wody oraz rozmieszczenie podpór drewnianej konstrukcji podkreślają rytm ludzkich figur. Zestawione ze sobą umiejętnie elementy wyobrażonego krajobrazu stają się w efekcie nie tyle rejestracją konkretnego miejsca, co wewnętrznego pejzażu emocjonalnego.

W syntetycznym ujęciu, operującym płaską plamą, pozbawioną modelunku i obwiedzioną konturową linią, można upatrywać wpływów francuskich nabistów, z których twórczością Gottlieb zapoznał się już w trakcie pierwszego pobytu w Paryżu. Obniżony puntu widzenia oraz kadrowanie przecinające scenę z prawej strony, sugerujące, że oglądamy jedynie wycinek większej całości, wskazują na wpływy popularnej wówczas sztuki japońskiej. Podobnie jak umiejętna rejestracja panujących warunków atmosferycznych: chłodu, mocnego wiatru rozganiającego obłoki, przeginającego delikatne gałązki drzew i dociskającego chwiejne postacie ludzkie do balustrady. Artysta wykorzystuje szeroki zakres możliwości technicznych litografii, operując zarówno jednorodną plamą jak i swobodną kreską, a także stosując delikatnie zniuansowaną kolorystykę w gamie barw ograniczonej do stonowanych brązów i fioletów.

Album autolitografii, z którego pochodzi odbitka, przygotowany został przez Gottlieba w Paryżu wspólnie z poznanym jeszcze w czasie krakowskich studiów Ludwikiem Cylkowem (1877-1934). O tece i jej zawartości informowała reklama zamieszczona w czasopiśmie „Sztuka” (1904, nr 2) wydawanym w stolicy Francji przez Antoniego Potockiego (1867-1939). Złożyło się na nią dziesięć kompozycji, po pięć autorstwa Gottlieba (poza opisywaną Pogrzeb, Wymarłe miasto, Potok i Przygnębienie) oraz Cylkowa (Zmierzch, Wrota Edenu, Pożegnanie, Cichy wieczór, Nokturn).

Jedyny znany choć niekompletny egzemplarz teki, z trzema pracami Gottlieba i dwiema Cylkowa, pozbawiony karty tytułowej i okładki, znajduje się obecnie w zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie (zakup z 1970 r.). Na graficzny debiut obu artystów polska krytyka zareagowała przychylnie. W kwietniu 1904 r. za jedną z litografii Gottlieb został wyróżniony II nagrodą w dziale graficznym konkursu warszawskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. Litografie z teki eksponowane były kilkukrotnie: w 1904 r. artysta zaprezentował Most na paryskim Salonie Niezależnych, a w 1906 r. na wystawie Grupy Pięciu we lwowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych.

Urszula Dragońska, Gabinet Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie